Günümüzde kitap satış rakamları azalsa da kütüphane sayısında dikkat çekici bir artış yaşanıyor. Önceleri dinlenme alanlarında kitap okuyan veya ders çalışan kişilere alaycı gözle bakılırken kütüphaneler adeta sosyalleşme, etkinlikler vasıtasıyla kendini geliştirme ve çay ya da kahve eşliğinde kitap okuma alanına dönüşmeye başladı. Öyle ki Anadolu Ajansı’nın haberine göre son zamanlarda kütüphane sayısı 45 bin 327 ‘ye ulaşırken (Cumhurbaşkanlığı Millet Kütüphanesi ve Milli Kütüphane'nin yanı sıra halk, 557 üniversite, örgün ve yaygın eğitim kurum kütüphanesi) kütüphanelere üye sayısı da 7 milyona uzandı.
Sıklıkla tercih edilen kütüphanelerde işlemlerin hızlandırılması ve rehberlik hizmetleri açısından yapay zekanın etkileri göz ardı edilemez. Gerek kataloglama gerekse de veri analizi ile kütüphanecilikte de önemli roller üstleniyor. Örneğin;
- 7/24 hizmet vererek ödünç verme süreleri ve veri tabanlarında nasıl arama yapılacağı gibi konularda kullanıcılara anında destek olur. Ayrıca, kullanıcıların geçmiş okuma alışkanlıklarını, arama geçmişlerini ve ilgi alanlarını analiz ederek, kişiselleştirilmiş kitap ve makale tavsiyelerinde bulunur.
- Doğal Dil İşleme (NLP) teknolojileri, yeni gelen yayınların özetlerini hızla okuyarak anahtar kelimeleri çıkarır ve en uygun kategoriye otomatik olarak yerleştirir.
- El yazması eserlerin ve eski arşiv belgelerinin yapay zeka destekli optik karakter tanıma sistemleri (OCR) kullanılarak dijital ortama aktarılması, taranmasını ve aranmasını kolaylaştırır.
- Fiziksel kütüphanelerde rafları tarayarak yanlış yerleştirilmiş kitapları tespit eden, kullanıcılara aradıkları rafı veya kitabı gösteren otonom robotlar kullanılır.
- Kütüphane kaynaklarının hangi sıklıkla kullanıldığı analiz edilerek, koleksiyon geliştirme ve kaynak bütçelerinin en verimli şekilde yönetilmesinde aktif rol oynar.
- AR (Arttırılmış gerçeklik) ve VR (Sanal gerçeklik) teknolojileri ile yeni bir dünyanın kapısının aralanmasında köprü görevi üstlenir.
Diğer taraftan dijitalleşme, basılı eserlerin sayısını düşürdüğü gibi kütüphanecilikte de olumsuz etkiler yaratabiliyor. Öncelikle çalışanlarda işini kaybetme kaygısı oluşturuyor. Ayrıca yapay zeka, sosyokültürel açıdan hassas noktaları ve yanıltıcı bilgileri fark edemeyebilir. Bu nedenle ön yargılı bilgileri kopyalayarak sunduğu kaynak önerilerinde eşitsizliğe yol açabilir. Bununla birlikte, dijitalleşmenin basılı eserlerin sayısını düşürmesi, yayınevlerinin kitap basmakta isteksiz olmasına ve yazarların eser üretiminde geri adım atmasına neden olabilir. Dolayısıyla kütüphanelerde bulunan özgün ve kaliteli materyallerin sayısında azalma yaşanabilir.
Kütüphaneler, yapay zeka desteği eşliğinde okuma ve ders çalışma işlevinin yanı sıra sosyalleşme ve etkinlik alanlarını da içeriyor. Bireysel ve grup çalışma alanları, dijital kütüphane erişim noktaları, sergi ve etkinlik salonları ile adeta her yaştan kişilerin çekim noktası haline dönüşüyor. Örneğin;
- Basılı kitapların, dergilerin ve süreli yayınların açık raflarda kullanıcılara sunulduğu ana alanlar.
- El yazmaları ve Osmanlıca gibi tarihi ve nadir eserlerin korunduğu, özel iklimlendirme sistemlerine sahip arşiv odaları. Ayrıca kanun gereği Türkiye'de basılan tüm eserlerin toplandığı Milli Kütüphane gibi kurumlardaki arşiv depoları.
- Bireysel çalışma masalarının yanı sıra üniversite ve büyük halk kütüphanelerinde toplu projeler ve tartışmalar için rezervasyon yapılabilen donanımlı odalar. Bununla birlikte, akademisyenler, yazarlar ve araştırmacılar için tahsis edilen özel çalışma alanları.
- Bilgisayarlar aracılığıyla veri tabanlarına, elektronik makalelere ve çevrimiçi kaynaklara erişim sağlanan bölümler. Ayrıca, tarihi belge ve arşivlerin yüksek çözünürlüklü tarayıcılarla dijital ortama aktarıldığı teknik birimler.
- Söyleşilerin, panellerin ve imza günlerinin düzenlendiği toplantı ve konferans salonlarının yanı sıra sanat eserlerinin, tarihi belgelerin ve kültürel objelerin sergilendiği lobiler ve galeriler. Ayrıca özel mobilyalarla donatılmış, interaktif öğrenme ve oyun alanları içeren çocuk ve bebek kütüphaneleri. Bununla birlikte okuyucuların çay/kahve içip dinlenebileceği kütüphane kafeleri veya yeşil alanlar.
- Görsel sanatlar, nota arşivleri ve harita koleksiyonlarının yer aldığı sanat, müzik ve harita odaları.
Yeni nesil kütüphaneler yapa zeka desteği eşliğinde işlevsel özellikleri ile her yaştan daha çok bireyi kendine çekmeye devam edecek gibi görünüyor. Fakat, dijitalleşmenin yayınevleri ve yazarlar yönünden olumsuz etkileri olabiliyor. Bu nedenle gerek eser kalitesi gerekse de ürünün ortaya çıkmasında emeği olanları koruma çerçevesinde kütüphaneler ile iş birliği yapılarak sinerji oluşturulmasında fayda vardır.
Yorum Yazın